Το τελευταίο κομμάτι του Bach

Το τελευταίο κομμάτι που έφτιαξε ο Bach είναι το χορικό πρελούδιο Vor deinen Thron tret’ ich (BWV 668). Πρόκειται για ένα εξαίσιο δείγμα της τεχνικής που έχει ονομαστεί ‘προ-μίμηση’ (φουγκάτι που προεικάζουν την εμφάνιση κάθε φράσεως του χορικού). Μπορείτε να το δείτε ή να το κατεβάσετε πατώντας εδώ.

(Μια και είναι ένα από τα ελάχιστα κομμάτια για όργανο με πεντάλ που μπορούν να παιχτούν από δύο χέρια μόνον, σχεδόν χωρίς παραχωρήσεις, έχω κάνει και μιά μεταγραφή του – πατήστε εδώ.)

Είναι το κομμάτι που προσάρτησε ο C.P.E. Bach στην έκδοση της Τέχνης της Φούγκας, ως αντιστάθμισμα για την τελευταία, ημιτελή, φούγκα. Στον πρόλογο ο C.P.E. ισχυρίζεται (για λόγους marketing? – πρβλ. ανάλογη σημείωσή του εκεί που διακόπτεται η ημιτελής φούγκα) ότι το κομμάτι αυτό ο πατέρας του το υπαγόρευσε σε φίλο του τυφλός και ετοιμοθάνατος. Τον ισχυρισμό αυτό αναπαράγει ο Forkel (1802), πρώτος βιογράφος του Bach, που γράφει ότι ο Bach υπαγόρευσε ένα κομμάτι στον Altnikol (μαθητή του και σύζυγο κόρης του) όντας στο κρεβάτι του μερικές μέρες πριν πεθάνει.

Ο ισχυρισμός αυτός είναι μάλλον μύθος, γιατί το 668 είναι μετασκευή του πολύ παλαιότερου Wenn wir in höchsten Nöten sein (BWV 641) από το Orgelbüchlein, πράγμα που δεν μπορεί να έχει γίνει από μνήμης. Το 641 είναι ένα χορικό πρελούδιο στο οποίο η βασική μελωδία έχει εμπλουτιστεί κατά τον τρόπο που αυτοσχεδίαζαν τότε στα αργά μέρη, ενώ οι κάτω φωνές έχουν φράσεις που αρχίζουν με το μοτίβο της αρχής του χορικού και την αναστροφή του (και αυτό είναι το χαρακτηριστικό απ’ όπου πρέπει να προέκυψε η ιδέα της μετασκευής). Στο 668 αφαιρέθηκε ο αυτοσχεδιαστικός εμπλουτισμός και προστέθηκαν οι προ-μιμήσεις και η κατάληξη (μαζί με διάφορες μικροτροποποιήσεις). Πατήστε εδώ για το 641 και εδώ για την αντιπαραβολή τους (που δείχνει και με πόση ευφυία, φροντίδα και προσοχή στην κάθε λεπτομέρεια αντιμετώπιζε τα κομμάτια του ο Bach όποτε τα αναθεωρούσε ή τα διασκεύαζε).

Σημειωτέον επίσης ότι ο Bach προσέθεσε και μερικές διακοσμητικές νότες στη μελωδία του χορικού, έτσι ώστε η πρώτη φράση να έχει 14 νότες και το σύνολο 41, που είναι οι αριθμοί του: BACH = 2+1+3+8=14 και J.S.BACH = 9*+18*+2+1+3+8=41. (*Τα γράμματα ως αριθμοί υπολογίζονταν σύμφωνα με το πραγματικά λατινικό αλφάβητο, όπου J ταυτόσημο του I και V ταυτόσημο του U.)

Και τα δύο χορικά, πάντως -δύο διαφορετικές προσευχές πάνω στην ίδια μελωδία- δεν επελέγησαν καθόλου τυχαία:

Wenn wir in höchsten Nöten sein
und wissen nicht, wo aus noch ein,
und finden weder Hilf noch Rat,
ob wir gleich sorgen früh und spät,

so ist dies unser Trost allein,
dass wir zusammen insgemein
dich anrufen, o treuer Gott,
um Rettung aus der Angst und Not.

Όταν βρισκόμαστε στην πιο μεγάλη δυσκολία
και πια δεν ξέρουμε πού να στραφούμε
και ούτε ελπίδα ούτε συμβουλή δε βρίσκουμε…

(BWV 641 – παίζει ο Ton Koopman)

Vor deinen Thron tret’ ich hiermit
o Gott, und dich demütich bitt
wend dein genädig Angesicht
von mir, den armen Sünden nicht.

Ein selig End mir bescher
am jüngsten Tag erwecke mich
Herr, dass ich dich schau ewiglich:
Amen, amen, erhöre mich.

Έρχομαι τώρα προς το θρόνο σου
θεέ μου, και ικετεύω ταπεινά
το βλέμμα σου μην αποστρέψεις…

(BWV 668 – παίζει ο Ton Koopman)

_____________________________

Κείμενο 1-5-2008, υλικό από παλαιότερα μαθήματά μου.
https://panadam.wordpress.com/